QANDLI DIABETNI DAVOLASHDA ZAMONAVIY DORI VOSITALARI
Keywords:
qandli diabet, farmakoterapiya, metformin, insulin, GLP-1 retseptor agonistlari, SGLT2 ingibitorlari, GIP/GLP-1 agonisti, DPP-4 ingibitorlari, sulfonilmochevina, insulin rezistentligi, giperglikemiya, glikemik nazorat, yurak-qon tomir xavfi, diabetik nefropatiya, individual davolash.Abstract
Qandli diabet metabolik kasalliklarning keng tarqalgan shakllaridan biri bo‘lib, uning asosida insulin sekretsiyasining yetishmovchiligi, insulin rezistentligi yoki ushbu mexanizmlarning turli darajadagi kombinatsiyasi yotadi. Kasallikning uzoq davom etishi giperglikemiya bilan bir qatorda yurak-qon tomir, buyrak, nerv va ko‘rish tizimlarida mikro- va makrovaskulyar asoratlarning shakllanishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli zamonaviy diabetologiyada farmakoterapiyaning asosiy maqsadi faqat qondagi glyukoza miqdorini kamaytirish emas, balki asoratlar xavfini pasaytirish, individual glikemik maqsadlarga erishish, tana vaznini nazorat qilish va bemorning hayot sifatini yaxshilashdan iborat. Mazkur maqolada qandli diabetda qo‘llaniladigan zamonaviy dori vositalarining farmakologik xususiyatlari va klinik ahamiyati tahlil qilinadi. Metformin, sulfonilmochevina preparatlari, dipeptidil peptidaza-4 ingibitorlari, natriy-glyukoza kotransporter-2 ingibitorlari, glyukagonsimon peptid-1 retseptor agonistlari, qo‘shaloq GIP/GLP-1 retseptor agonisti, tiazolidindionlar hamda insulin preparatlarining ta’sir mexanizmlari yoritiladi. Ayniqsa, SGLT2 ingibitorlari va GLP-1 retseptor agonistlarining glyukemiyani nazorat qilishdan tashqari yurak-qon tomir va buyrak himoyasidagi ahamiyatiga e’tibor qaratiladi. 2026-yilgi Amerika Diabet Assotsiatsiyasi standartlariga ko‘ra, aterosklerotik yurak-qon tomir kasalligi yoki yuqori xavf, yurak yetishmovchiligi yoki surunkali buyrak kasalligi mavjud bo‘lgan bemorlarda klinik foydasi isbotlangan GLP-1 retseptor agonisti va/yoki SGLT2 ingibitorini qo‘llash glikemik nazorat darajasidan qat’i nazar ko‘rib chiqilishi kerak. Shuningdek, og‘ir giperglikemiya yoki katabolik simptomlar mavjud bo‘lgan holatlarda insulin terapiyasining o‘rni muhimligicha qolmoqda. Maqolada dori vositasini tanlashning individual klinik tamoyillari, kombinatsiyalangan farmakoterapiya, xavfsizlik masalalari va davolash samaradorligini monitoring qilishning zamonaviy yondashuvlari umumlashtirilgan.
References
1. American Diabetes Association Professional Practice Committee. (2026). 9. Pharmacologic approaches to glycemic treatment: Standards of Care in Diabetes—2026. Diabetes Care, 49(Supplement 1), S183–S215.
2. American Diabetes Association Professional Practice Committee. (2026). 3. Prevention or delay of diabetes and associated comorbidities: Standards of Care in Diabetes—2026. Diabetes Care, 49(Supplement 1), S50–S66.
3. American Diabetes Association Professional Practice Committee. (2026). 8. Obesity and weight management for the prevention and treatment of diabetes: Standards of Care in Diabetes—2026. Diabetes Care, 49(Supplement 1), S166–S182.
4. Davies, M. J., Aroda, V. R., Collins, B. S., et al. (2022). Management of hyperglycaemia in type 2 diabetes, 2022: A consensus report by the ADA and EASD. Diabetologia, 65, 1925–1966.
5. Davies, M. J., Aroda, V. R., Collins, B. S., et al. (2022). Management of hyperglycaemia in type 2 diabetes, 2022: A consensus report by the ADA and EASD. Diabetes Care, 45(11), 2753–2786.
6. American Diabetes Association Professional Practice Committee. (2026). 6. Glycemic goals, hypoglycemia, and hyperglycemic crises: Standards of Care in Diabetes—2026. Diabetes Care, 49(Supplement 1).
7. American Diabetes Association Professional Practice Committee. (2026). 10. Cardiovascular disease and risk management: Standards of Care in Diabetes—2026. Diabetes Care, 49(Supplement 1).
8. Zinman, B., Wanner, C., Lachin, J. M., et al. (2015). Empagliflozin, cardiovascular outcomes, and mortality in type 2 diabetes. New England Journal of Medicine, 373(22), 2117–2128.
9. Neal, B., Perkovic, V., Mahaffey, K. W., et al. (2017). Canagliflozin and cardiovascular and renal events in type 2 diabetes. New England Journal of Medicine, 377(7), 644–657.
10. Marso, S. P., Bain, S. C., Consoli, A., et al. (2016). Semaglutide and cardiovascular outcomes in patients with type 2 diabetes. New England Journal of Medicine, 375(19), 1834–1844.
11. Gerstein, H. C., Colhoun, H. M., Dagenais, G. R., et al. (2019). Dulaglutide and cardiovascular outcomes in type 2 diabetes. The Lancet, 394(10193), 121–130.
12. Frías, J. P., Davies, M. J., Rosenstock, J., et al. (2021). Tirzepatide versus semaglutide once weekly in patients with type 2 diabetes. New England Journal of Medicine, 385(6), 503–515.
13. DeFronzo, R. A., Norton, L., & Abdul-Ghani, M. (2017). Renal, metabolic and cardiovascular considerations of SGLT2 inhibition. Nature Reviews Nephrology, 13, 11–26.
14. Nauck, M. A., & Meier, J. J. (2018). Incretin hormones: Their role in health and disease. Diabetes, Obesity and Metabolism, 20(Supplement 1), 5–21.
15. Davies, M. J., Bergenstal, R., Bode, B., et al. (2015). Efficacy of liraglutide for weight loss among patients with type 2 diabetes. JAMA, 314(7), 687–699.
16. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. (2025). Qandli diabet: tashxislash va davolash bo‘yicha milliy klinik protokol va standartlar. Toshkent.
17. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. (2024–2025). Qandli diabet bilan kasallangan bemorlarga tibbiy yordam ko‘rsatish bo‘yicha klinik tavsiyalar. Toshkent.

