XITOZAN VA AKRIL-STIROL SOPOLIMERLARI ASOSIDAGI DEPRESSOR QO‘NDIRMALARNING BIODIZEL YOQILG‘ISINING QUYI HARORATLI XOSSALARIGA TA’SIR MEXANIZMI
Keywords:
depressor qo‘ndirma, xitozan, akril kislota, stirol, sopolimer, biodizel yoqilg‘i, quyi haroratli xossalar, n-parafin kristallari, adsorbsiya, sokristallanish, nukleatsiya, polyarizatsion mikroskopiya, loyqalanish harorati.Abstract
Maqolada xitozan va akril kislota (metakril kislota) – stirol asosida sintez qilingan sopolimer depressor qo‘ndirmalarning gidrotozalangan dizel yoqilg‘isining quyi haroratli xossalariga ta’sir mexanizmi tadqiq etilgan. Depressor prisadkalarning n-parafin uglevodorodlarining kristallanish jarayoniga ta’siri optik va polyarizatsion mikroskopiya usullari yordamida o‘rganilgan. Adsorbsiya, sokristallanish va nukleatsiya mexanizmlari asosida sopolimer qo‘ndirmalar tarkibidagi funksional guruhlar – karboksil, amino, gidroksil va alkil radikallarning parafin kristallari morfologiyasiga ta’siri aniqlangan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, 70:30 mol nisbatidagi Xz:AK:ST sopolimerning 0,3 mass.% miqdori dizel yoqilg‘isining loyqalanish haroratini –5°C dan –12°C gacha, qotish haroratini –10°C dan –25°C gacha, filtrlanish chegaraviy haroratini –7°C dan –16°C gacha pasaytirishga erishilgan. Qo‘ndirmalar yoqilg‘ining asosiy fizik-kimyoviy xossalariga salbiy ta’sir etmasligi O‘zDSt 989:2010 standart talablari asosida tasdiqlangan.
References
[1] Ershov M.A., Klimov N.A., Savelenko V.D. et al. Investigating the mechanism of action of polymer pour point depressants on cold flow properties of biodiesel fuels // Colloids and Surfaces A: Physicochemical and Engineering Aspects. – 2024. – Vol. 700. – P. 134789.
[2] Lin H., Yin S., Su B., Xue Y., Han S. Research on combined-pour point depressant of methacrylate-acrylamide copolymers and ethylene-vinyl acetate copolymers for diesel fuel // Fuel. – 2021. – Vol. 290. – P. 120002.
[3] Zhou Y., Shi E., Li J. et al. Effect of nanocomposite as pour point depressant on the cold flow properties and crystallization behavior of diesel fuel // Chinese Journal of Chemical Engineering. – 2022. – Vol. 30. – P. 577–586.
[4] Yang T., Yin S., Xie M., Chen F., Su B., Lin H., Xue Y., Han S. Effects of N-containing pour point depressants on the cold flow properties of diesel fuel // Fuel. – 2020. – Vol. 272. – P. 117666.
[5] Poornachary S.K., Chia V.D., Schreyer M.K. Relating alkyl chain length of additives to wax crystallization inhibition: toward the rational design of pour point depressants // Crystal Growth & Design. – 2022. – Vol. 22, No. 7. – P. 4031–4042.
[6] Hammi N., Chen S., Dumeignil F., Siffert S., El Kadib A. Chitosan as a sustainable precursor for nitrogen-containing carbon nanomaterials: synthesis and uses // Materials Today Sustainability. – 2020. – Vol. 10. – P. 100053.
[7] Shi E., Li J., Yang M., Ma S., Han J., Li B., Yang C., Luo H., Liu W. Research status and challenges of mechanism, characterization, performance evaluation, and type of nano-pour point depressants in waxy crude oil // ACS Omega. – 2024. – Vol. 9, No. 33. – P. 35256–35274.
[8] Yao B., Li C., Yang F. et al. A comprehensive assessment for the structural change of waxy crude oils induced by pour point depressant beneficiation // Petroleum Science. – 2023. – Vol. 20, No. 6. – P. 3787–3797.
[9] Saidov J.E. Biodizel yoqilg‘i xossalarini yaxshilash uchun xitozan va akril-stirol sopolimerlari asosida qo‘ndirmalar olish texnologiyasini ishlab chiqish: falsafa dok. (PhD) diss. – Toshkent: ToshDTU, 2026. – 120 b.
[10] Chen J., Cui L., Xu B., Lin H., Han S. Grafting tetradecyl methacrylate-carbic anhydride (CA) or tetradecyl methacrylate-tetrahydrophthalic anhydride (THPA) co-polymers onto surface-modified nano silica to develop pour point depressants for diesel // Journal of Molecular Liquids. – 2024. – Vol. 394. – P. 123814.

