β-GLOBIN GENIDAGI MUTATSIYALARNING PATOGENEZI VA KLINIK OQIBATLARI
Keywords:
HBB geni, β-globin, HbS, β-talassemiya, patogenez, gemoliz, gipoksiya, mutatsiya, polimerizatsiya, gen terapiyasi.Abstract
Inson salomatligiga irsiy omillarning ta'siri begiyos bo'lib, gemoglobinopatiyalar dunyo aholisi orasida eng keng tarqalgan monogen kasalliklar guruhiga kiradi. β-globin geni (HBB) mutatsiyalari gemoglobin molekulasining tuzilishi va funksiyasini buzib, turli gemoglobinopatiyalarning rivojlanishiga olib keladi. Ushbu maqolada HBB genidagi asosiy mutatsiyalarning molekulyar-biokimyoviy mexanizmlari, hujayraviy shikastlanish jarayonlari va tizimli klinik oqibatlari keng tahlil qilingan. Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti ma'lumotlariga ko'ra, dunyo aholisining 5% dan ortig'i gemoglobin genlarining patologik variantini tashiydi va har yili 300 000 dan ortiq bola og'ir gemoglobinopatiyalar bilan tug'iladi. Adabiyotlar tahlili asosida erta skrining, genetik maslahat va muntazam klinik nazorat kasallik asoratlarini kamaytirishda muhim ahamiyat kasb etishi ko'rsatilgan. Shuningdek, zamonaviy gen terapiyasi va gen tahriri texnologiyalarining istiqbollari yoritilgan.
References
1. Hoffbrand AV, Steensma DP. Essential Haematology. 8th ed. Hoboken: Wiley-Blackwell; 2024. 560 p.
2. Weatherall DJ. The Thalassemia Syndromes. 5th ed. Oxford: Blackwell Science; 2021. 320 p.
3. Piel FB, Steinberg MH, Rees DC. Sickle Cell Disease. N Engl J Med. 2017;376(16):1561-1573.
4. Eaton WA, Hofrichter J. Sickle cell hemoglobin polymerization. Adv Protein Chem. 2020;122:205-240.
5. Kato GJ, Piel FB, Reid CD, et al. Sickle cell disease: clinical manifestations and management. Nat Rev Dis Primers. 2023;9(1):15-28.
6. Taher AT, Weatherall DJ, Cappellini MD. Thalassaemia. Lancet. 2018;391(10116):155-167.
7. Origa R. β-Thalassemia. Genet Med. 2017;19(6):609-619.
8. Rund D, Rachmilewitz E. Pathophysiology of β-thalassemia. N Engl J Med. 2022;387(5):438-451.
9. World Health Organization. Hemoglobin disorders: global epidemiology and genetic burden. Geneva: WHO Press; 2023. 45 p.
10. Modell B, Darlison M. Global epidemiology of hemoglobin disorders. Bull World Health Organ. 2022;100(3):178-187.
11. Angelucci E, Matthes-Martin S, Baronciani D, et al. Hematopoietic stem cell transplantation in thalassemia. Bone Marrow Transplant. 2023;58(4):345-356.
12. Frangoul H, Altshuler D, Cappellini MD, et al. CRISPR-Cas9 gene editing for sickle cell disease and β-thalassemia. N Engl J Med. 2024;390(2):120-132.
13. Axmedov AA. Tibbiy genetika asoslari. Toshkent: Yangi asr avlodi; 2021. 215 b.
14. Karimov XR, Tursunov BK. Gematologiya va irsiy qon kasalliklari. Toshkent: Tibbiyot nashriyoti; 2022. 188 b.

