KO‘Z, ESHITISH VA VESTIBULYAR ANALIZATORLARNING FIZIOLOGIK XUSUSIYATLARI VA ULARNING O‘ZARO FUNKSIONAL BOG‘LIQLIGI
Keywords:
ko‘rish analizatori, eshitish analizatori, vestibulyar analizator, sensor integratsiya, vestibulo-okulyar refleks, vestibulo-spinal refleks, muvozanat, fazoviy orientatsiya, markaziy nerv tizimi, retseptor apparati, afferent impulslar, neyrofiziologiya, analizatorlararo bog‘liqlik, sensor kompensatsiya, harakat koordinatsiyasiAbstract
Mazkur maqolada ko‘z, eshitish va vestibulyar analizatorlarning fiziologik xususiyatlari, ularning markaziy nerv tizimidagi qayta ishlanish mexanizmlari hamda o‘zaro funksional integratsiyasi ilmiy asosda yoritiladi. Ushbu uch analizator inson organizmida tashqi muhitni idrok etish, muvozanatni saqlash, fazoda harakatlanishni muvofiqlashtirish va harakat faoliyatini boshqarishda yetakchi ahamiyatga ega bo‘lgan yagona sensor tizim sifatida faoliyat yuritadi. Ko‘rish analizatori orqali atrof-muhitdagi fazoviy yo‘nalish, masofa, shakl va harakat haqidagi axborotlar olinadi, eshitish analizatori tovush signallarini qabul qilib, ularning intensivligi, chastotasi va manbasini aniqlaydi, vestibulyar analizator esa tana holati, tezlanish va aylanish harakatlarini nazorat qilib, muvozanatni ta’minlaydi. Maqolada ushbu analizatorlarning anatomik va fiziologik asoslari, retseptor apparatining tuzilishi, afferent nerv tolalari orqali impulslarning markaziy nerv tizimiga uzatilishi hamda po‘stloq va po‘stloqosti tuzilmalarida qayta ishlanish mexanizmlari tahlil qilinadi. Ayniqsa, ko‘rish, eshitish va vestibulyar tizimlar o‘rtasidagi sensor integratsiya jarayonlari, ya’ni turli analizatorlardan kelgan axborotlarning yagona funksional tizimda birlashib, organizmning muvozanatni saqlashi va moslashuvchan harakat faoliyatini ta’minlashi alohida e’tiborga olinadi. Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, vestibulyar analizator ko‘rish va eshitish tizimlari bilan uzviy bog‘langan holda ishlaydi. Masalan, vestibulo-okulyar refleks mexanizmi bosh harakati paytida ko‘z olmasining qarama-qarshi tomonga kompensator harakatini ta’minlab, tasvirning to‘r pardada barqaror saqlanishiga xizmat qiladi. Xuddi shuningdek, vestibulo-spinal reflekslar orqali mushak tonusi va tana holati boshqariladi. Eshitish analizatori esa fazoviy orientatsiya jarayonida tovush manbasini aniqlash orqali vestibulyar tizim faoliyatini to‘ldiradi hamda ko‘rish analizatori bilan birgalikda muhitni aniq idrok etishga imkon yaratadi. Maqolada analizatorlar o‘rtasidagi funksional bog‘liqlikning klinik ahamiyati ham yoritilib, ushbu tizimlardan birining shikastlanishi qolgan analizatorlar faoliyatiga qanday ta’sir ko‘rsatishi ilmiy asosda izohlanadi. Vestibulyar apparat buzilishlarida ko‘rish orqali kompensatsiya mexanizmlarining kuchayishi, eshitish patologiyalarida esa fazoviy idrokning pasayishi kuzatilishi ushbu tizimlarning yagona funksional majmua sifatida faoliyat yuritishini tasdiqlaydi. Shu bilan birga, markaziy nerv tizimining plastikligi tufayli sensor tizimlararo kompensator moslashuv jarayonlari yuzaga kelishi mumkinligi ko‘rsatib beriladi. Tadqiqot natijalari tibbiyot, nevrologiya, otorinolaringologiya, oftalmologiya va reabilitatsiya sohalari uchun muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, sensor analizatorlar faoliyatini baholash, diagnostika qilish hamda muvozanat va koordinatsiya buzilishlarini davolashda kompleks yondashuv zarurligini asoslab beradi. Ushbu maqola ko‘z, eshitish va vestibulyar analizatorlarning o‘zaro funksional bog‘liqligini chuqurroq anglashga, ularning yagona fiziologik tizim sifatidagi ahamiyatini ilmiy jihatdan yoritishga xizmat qiladi.
References
1. Purves D., Augustine G.J., Fitzpatrick D., et al. Neuroscience. 6th ed. Oxford: Oxford University Press, 2018. – 721–752-b.
2. Kandel E.R., Schwartz J.H., Jessell T.M. Principles of Neural Science. 5th ed. New York: McGraw-Hill, 2013. – 1053–1076-b.
3. Guyton A.C., Hall J.E. Textbook of Medical Physiology. 14th ed. Philadelphia: Elsevier, 2021. – 236–248-b.
4. O‘rinov A.O., Tursunov S.M. Sensor tizimlar fiziologiyasi. Toshkent: “Tibbiyot nashriyoti”, 2020. – 88–124-b.
5. Xolmatov D.X., Ismoilov J.Sh. Ko‘z, eshitish va vestibulyar tizimlarning integratsiyasi. O‘zbekiston tibbiyot jurnali, 2021; 5: 32–40-b.
6. Schubert M.C., Migliaccio A.A., Clendaniel R.A. Vestibular function and eye movement control. Otolaryngol Clin North Am., 2008; 41(6): 1249–1271-b.
7. Baloh R.W., Halmagyi G.M. Disorders of the Vestibular System. 2nd ed. Oxford: Oxford University Press, 2011. – 55–93-b.
8. Bronstein A.M., Brandt T. Vestibular Function: Clinical Neurophysiology of the Vestibular System. London: Butterworth-Heinemann, 2013. – 120–158-b.
9. Medvedev S.V., Baranov V.S. Neyrofiziologiya asoslari. Moskva: “Meditsina”, 2016. – 432–459-b.
10. Safarov U.B., Qodirov A.T. Ko‘z va eshitish analizatorlarining klinik fiziologiyasi. Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2019. – 101–132-b.
11. Wilson V.J., Schor R.H. Vestibulo-ocular reflexes: mechanisms and clinical applications. Exp Brain Res., 1999; 129(3): 481–493-b.
12. Xudayberdiyev B.M., Karimov U.K. Nevrologiya va sensor tizimlar. Samarqand: Samarqand davlat tibbiyot universiteti nashriyoti, 2020. – 210–245-b.
13. Hain T.C., Zee D.S. The vestibular system: anatomy, physiology, and clinical considerations. Neurol Clin., 2011; 29(2): 279–293-b.
14. O‘rmonov A.R., Saidova N.R. Sensor tizimlararo integratsiya va kompensatsiya mexanizmlari. Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2021. – 77–108-b.
15. Cohen B., Raphan T., Yakushin S.B. Vestibular adaptation and neural plasticity. Ann N Y Acad Sci., 2002; 956: 163–173-b.
16. Kholmatov D.X., Rasulov M.A. Ko‘z, eshitish va vestibulyar analizatorlararo bog‘liqlik. Tibbiyotda zamonaviy texnologiyalar, 2022; 3: 48–55-b.
17. Berthoz A., Pavard B., Laurent J. The Brain’s Sense of Movement. Oxford: Oxford University Press, 2012. – 190–223-b.
18. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. Nevrologiya va sensor tizimlar bo‘yicha klinik tavsiyalar. Toshkent: “Tibbiyot nashriyoti”, 2021. – 55–89-b.
