RANGGA OID IBORALARNING O‘ZLASHTIRILISHI
Keywords:
rang iboralari, frazeologik birliklar, psixolingvistika, metafora, kognitiv lingvistika, madaniyatlararo qiyos, o‘zlashtirish jarayoni.Abstract
Mazkur ishda rang nomlari asosidagi frazeologik birliklarning o‘zlashtirilish jarayoni psixolingvistik nuqtayi nazardan tahlil qilingan. Rang iboralari tilning estetik va emotsional qatlamida alohida o‘rin tutib, inson tafakkuri, madaniy tajribasi va dunyoqarashini ifodalovchi muhim vosita sifatida ko‘riladi. Tadqiqot davomida rangga oid frazeologizmlarning semantik xususiyatlari, ularning metaforik va ramziy ma’nolari hamda bola va kattalar tafakkurida qanday idrok qilinishi o‘rganildi. Ishda ingliz, rus va boshqa yevropa tillarida amalga oshirilgan tadqiqotlar, shuningdek, o‘zbek tilshunosligi doirasidagi ilmiy manbalar qiyosiy tahlil qilindi. Qiyosiy natijalar rang iboralarining o‘zlashtirilishida madaniy omil, ijtimoiy tajriba va yosh xususiyatlari hal qiluvchi rol o‘ynashini ko‘rsatdi. Jumladan, kichik yoshdagi o‘quvchilar rang iboralarini ko‘proq denotativ (asosiy rang ma’nosi) asosida talqin qilsa, katta yoshdagilar ularning ko‘chma, metaforik va ramziy qatlamlarini ham anglay olishi aniqlandi. Shuningdek, tadqiqotda rang iboralarining xalq og‘zaki ijodida, badiiy adabiyotda hamda kundalik nutqda qo‘llanish darajasi, ularning psixolingvistik idroki, madaniyatlararo o‘ziga xosliklari hamda tarjimada yuzaga keladigan muammolar ko‘rib chiqildi. O‘zbek, ingliz va rus tillaridagi rangga oid frazeologik birliklarning semantik ekvivalentligi va farqlari aniqlanib, ularning ta’lim jarayonida o‘quvchilarga o‘zlashtirilishi bo‘yicha metodik tavsiyalar ishlab chiqildi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, rang iboralarining o‘zlashtirilishi jarayonida kognitiv tajriba, psixologik tayyorgarlik, yosh omili va milliy-madaniy kontekst muhim ahamiyatga ega. Mazkur ilmiy ish psixolingvistika, frazeologiya va kognitiv lingvistika sohalarida rang iboralari o‘zlashtirilishini o‘rganishga bag‘ishlangan dastlabki kompleks tadqiqotlardan biri bo‘lib, lingvodidaktik amaliyotda ham qo‘llanishi mumkin.
References
1. Aitchison, J. (2010). The Articulate Mammal: An Introduction to Psycholinguistics. Routledge.
2. Apresyan, Y.D. (1995). Izbrannye trudy. T. 2: Integral’noe opisanie yazyka i sistemnaya leksikografiya. Moscow: Yazyki russkoy kul’tury.
3. Arutyunova, N.D. (1999). Yazyk i mir cheloveka. Moscow: Yazyki russkoy kultury.
4. Boers, F., Demecheleer, M. (2001). Measuring the impact of cross-cultural differences on learners’ comprehension of imageable idioms. ELT Journal, 55(3), 255–262.
5. Cacciari, C., Levorato, M. C. (1989). How children understand idioms in discourse. Journal of Child Language, 16(2), 387–405.
6. Cacciari, C., Tabossi, P. (1988). The comprehension of idioms. Journal of Memory and Language, 27(6), 668–683.
7. Glucksberg, S. (2001). Understanding Figurative Language: From Metaphors to Idioms. Oxford University Press.
8. Jackendoff, R. (2002). Foundations of Language: Brain, Meaning, Grammar, Evolution. Oxford University Press.
9. Kövecses, Z. (2002). Metaphor: A Practical Introduction. Oxford University Press.
10. Lakoff, G., Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. University of Chicago Press.
11. Leontev, A.A. (1997). Osnovy psiholingvistiki. Moscow: Smysl.
12. Piaget, J. (1952). The Origins of Intelligence in Children. International Universities Press.
13. Telia, V.N. (1996). Russkaya frazeologiya: Semanticheskiy, pragmaticheskiy i lingvokulturologicheskiy aspekty. Moscow: Shkola “Yazyki russkoy kultury”.
14. Vygotsky, L.S. (1962). Thought and Language. MIT Press.
15. Wierzbika, A. (1992). Semantics, Culture, and Cognition: Universal Human Concepts in Culture-Specific Configurations. Oxford University Press.
16. Qk‘shjanova, M. (2005). O‘zbek tilida rang bildiruvchi leksikaning semantik-struktur xususiyatlari. Toshkent: Fan.
17. Mahmudov, N., Madvaliev, A. (2002). O‘zbek tili frazeologiyasi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi.
18. Abdurahmonov, G‘. (1981). O‘zbek frazeologiyasi masalalari. Toshkent: Fan.
19. Alefirenko, N.F. (2002). Frazeologiya v svete sovremennoy lingvistiki. Moscow: Academia.
