O‘RTA ASR MARKAZIY OSIYOSIDA TURK-MO‘G‘UL QABILALARI VA XRISTIANLIK MUNOSABATLARI
Keywords:
xristianlik, nestorianlik, turklar, mo‘g‘ullar, Markaziy Osiyo, missionerlik, bag‘rikenglik, e’tiqod.Abstract
Mazkur maqolada o‘rta asr Markaziy Osiyosida turk-mo‘g‘ul qabilalari va xristianlik o‘rtasidagi diniy-madaniy munosabatlar tarixiy manbalar asosida tahlil qilinadi. Maqolada xristianlikning, ayniqsa nestorian yo‘nalishining turk-mo‘g‘ul qabilalari orasida tarqalish omillari, uning mahalliy e’tiqodlar va an’anaviy diniy qarashlar bilan o‘zaro ta’siri yoritilgan. Shuningdek, turk-mo‘g‘ul hukmdorlari va xristian jamoalari o‘rtasidagi aloqalar, diniy bag‘rikenglik siyosati hamda xristianlikning mintaqaning ma’naviy va madaniy hayotiga ko‘rsatgan ta’siri tahlil etiladi. Maqolada xristianlikning Markaziy Osiyodagi tarixiy taraqqiyoti, uning turk-mo‘g‘ul xalqlari diniy dunyoqarashi va madaniy merosidagi o‘rni ilmiy jihatdan asoslab beriladi.
References
1. Клавихо, Руи Гонсалес де. Буюк Амир Темур тарихи (1403-1406); Тарж., У. Жўраев // Амир Темур Европа элчилари нигоҳида / Масъул муҳаррир А. Х. Саидов. – Т.: Ғафур Ғулом номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи, 2007. – Б. 130.
2. Ибн Арабшоҳ. Темур тарихида тақдир ажойиботлари / Араб тилидан таржима ва изоҳларни, сўз бошини У. Уватов тайёрлаган. Масъул муҳаррир А. Ўринбоев. К. 2. – Т.: Меҳнат, 1992. – Б. 96.
3. Кычанов Е. И. Жизнь Темучжина, думавшего покорить мир. Чингис-хан: личность и эпоха. — М.: Издат. фирма «Восточная литература», 1995. — 274 с.
4. Крадин Н. Н., Скрынникова Т. Д. Империя Чингис-хана. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2006. — 557 с.
5. Приходко Г. История христианства в Казахстане и Средней Азии в средние века (URL: catholic-kazakhstan.org/hist/3.html). C. 145.
6. Kenjayev S.N. Temuriylar davrida dinlararo munosabat // Yoshlar va ilm-fan. Ilmiy ommabop, o'quv-metodik va ma'naviy-ma'rifiy jurnal. 1-SON. 06.05.2024. 97-101-b.
7. Kenjayev S.N. Sohibqiron Amir Temur diplomatiyasida diniy bagʻikenglik munosabatlari // Sohibqiron Amir Temur buyuk sarkarda, davlat arbobi, ilm-fan va madaniyat homiysi / [Matn]: Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya -Buxoro : “BUXORO DETERMINANTI”MCHJning Kamolot nashriyoti, 2026. - 446 b. (109-113-b)
8. Kenjayev S.N. Amir Temurning xalqaro munosabalarini o‘rganishda etnologik tadqiqotlarning ahamiyati // moddiy-ma’naviy meros va umumbashsariy qadriyatlar Respublika ilmiy-amaliy konferentsiya materiallar toʻplami (2024-yil 15-may). 150-152-b.
9. Kenjayev S.N. Temuriylar davrida dinlararo munosabat // Yoshlar va ilm-fan. Ilmiy ommabop, o'quv-metodik va ma'naviy-ma'rifiy jurnal. 1-SON. 06.05.2024. 97-101-b.
10. Kenjayev S.N. Amir Temurning tashqi siyosatida elchi-ayg'oqchilarning qo'shin g'alabasini taminlashdagi ishtiroki // Osiyo xalqaro universiteti axborotnomasi. 2024. 5-son 242-250-b.
11. Kenjayev S.N. Amir Temurning tashqi siyosatida tibet xalqlari va buddaviylik // Buxoro davlat universiteti ilmiy axboroti. 2025.04.04. 167-170-b.
12. Kenjayev S.N. Amir Temurning savdo diplomatiyasida elxoniylar sulolasi vakillarining ishtiroki // Sohibqiron yulduzi Ijtimoiy-tarixiy, tarixiy va ommabop jurnal. №4. 2024. 6-11-b.
13. Kenjayev S.N. Amir Temur davrida mintaqada katolik cherkovi faoliyati // Scienceproblems.uz. Ijtimoiy-gumanitar fanlarning dolzarb muammolari. № 10 (5)-2025. 19-23-b.
14. Kenjayev S.N. Amir Temur Ko'ragon davrida xristian dini vakillariga munosabat // Buxoro davlat universiteti ilmiy axboroti. №10. 2025. 144-147-b.
15. Kenjayev S.N. Shomoniylik vakillarining temuriylar imperiyasi aholisiga assimilyatsiya jarayonlari // Buxoro davlat universiteti ilmiy axboroti. № 5. 2025.
16. Kenjayev S. N. QAM(Shomoniylik) dini vakillarining mo‘g‘ullar va temuriylar sulolasi davrida o‘troqlashuvi//Ta’lim va innovatsion tadqiqotlar, №05/2026.35-39 b.
17. Kenjayev S. N. Mo‘g‘ullar va temuriy hukumdorlar diplomatiyasida dinlararo bag‘rikenglik munosabatlari klassifikatsiyasi(adabiyotlar tahlili). Sohibqiron yulduzi Ijtimoiy-tarixiy, tarixiy va ommabop jurnal. №5. 2026. 6-11b.
18. Kenjayev S.N. Temuriyzoda Shohruh Mirzo hukumdorligi davrida mintaqadagi madaniy hayot // образование наука и инновационные идеи в мире, 39(3),30–33.Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/11611.
19. Kenjayev S.N. Temuriyzoda shahzodalarni tarbiyalashda xorijiy tillarni o‘qitishning o‘ziga xos xususiyatlari // Kasbiy mahorat sari: chet tillarini o‘qitishda zamonaviy metodologiyalar Xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materıalları Buxoro-2024 21-24-b.
20. Kenjayev S.N. “Boburnoma” asarida amir temur va temuriylar davri flora-faunasi tasnifi. “Zahiriddin Muhammad Bobur faoliyati va ijodining xalqaro miqyosda o‘rganilishi va uning ahamiyati” //Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to‘plami – T.: O‘zbekiston Respublikasi Jamoat xavfsizligi universiteti, 2- jild, 2024. – 395 b.
21. Kenjayev S.N. Turkistonda jadidchilik milliy harakatining bosh g‘oyasi va uning hozirgi kundagi ahamiyati. “Turkiston taraqqiyparvarlari merosi: tarixiy tajriba va milliy o‘zlik” mavzusidagi xalqaro ilmiy anjuman 2024-yil 4-5-okt. 949-953-b.
22. Kenjayev S.N. Sharq davlatlarida boshqaruv psixologiyasi: Amir Temur saltanatida liderlik modeli va uning zamonaviy boshqaruvga ta’siri // Zamonaviy dunyoda boshqaruv va karyera psixologiyasi: muammolar va yechimlar mavzusida Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya 2025-yil 13- dekabr. 651-53-B.
23. Kenjayev S.N. Amir Temur saltanatida ilm-fan va tafakkur rivoji: Bugungi yoshlar ongida tanqidiy fikrlashni shakllantirish bo‘yicha tarixiy saboqlar // “Zamonaviy jamiyatda yoshlarni destruktiv ta’sirlardan himoyalashning pedagogik-psixologik muammolari va yechimlari” mavzusida ilmiy–amaliy konferensiya (2025-yil 19-dekabr. 458-459-b.
24. Kenjayev S.N. Sohibqiron Amir Temur diplomatiyasida diniy bagʻikenglik munosabatlari // Sohibqiron Amir Temur buyuk sarkarda, davlat arbobi, ilm-fan va madaniyat homiysi / [Matn]: Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya -Buxoro : “BUXORO DETERMINANTI”MCHJning Kamolot nashriyoti, 2026. - 446 b. (109-113-b)
25. Kenjayev S.N. Temuriylar tarixini o‘rganuvchi manbalarda Maxdumzoda Mirzo Ulug‘bekning Buxorodagi faoliyati tasnifi // Sohibqiron Amir Temur buyuk sarkarda, davlat arbobi, ilm-fan va madaniyat homiysi / [Matn]: Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya -Buxoro : “BUXORO DETERMINANTI”MCHJning Kamolot nashriyoti, 2026. - 446 b. (278-281-b)
26. Kenjayev S.N. Samarqand shahri miniatura maktabining xalqaro munosabatlardagi o‘rni // Sharq qo‘lyozma san’ati: an’anaviylik va zamonaviy yondashuv [Matn] : to‘plam / muharrir G. Qarshiyeva; tuzuvchi A. Raxmatullaeva, Z. Asqarova, S. Azizxonova, L. Isamuhamedova, Z. Nosirova, D.Hojiboeva. – Toshkent: San`at jurnali, 2024. – 200 b. (112-114)
27. Kenjayev S.N. Suchjou shahridagi Samarqandlik va yahudiy savdogarlarning xitoy etnologiyasiga ta’siri xususida (Temuriylar Va Xitoy manbalarida tahlili) // “Amir Temur va temuriylar davri tarixi masalalari” / akademik Bo‘riboy Ahmedov tavalludining 100 yilligiga bag‘ishlangan Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. Temuriylar tarixi davlat muzeyi. (Toshkent, 18-oktabr 2024-yil). – Toshkent: “Voris-nashriyot”, 2024. – 356-bet. (322-327-b.)
28. Kenjayev S.N. Zahiriddin Muhammad Bobur va Mirzo Ulug‘bek asarlarida temuriylar diplomati nomlaridagi tafovut yoxud tarjimonlarning kichik bir yanglishuvi // “Yoshlarning intellektual va ma’naviy salohiyatini oshirishda Navoiy va Bobur ijodiy merosining o‘rni va ahamiyati” respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi matеriallari 2024-yil, 15-fevral. Buxoro. 337-342-bet.
29. Kenjayev S.N. Amir Temurning xalqaro munosabalarini o‘rganishda etnologik tadqiqotlarning ahamiyati // moddiy-ma’naviy meros va umumbashsariy qadriyatlar Respublika ilmiy-amaliy konferentsiya materiallar toʻplami (2024-yil 15-may). 150-152-b.
30. Kenjayev S.N. Temuriyzoda Shohruh Mirzo hukumronligi davrida temuriylar saltanatida aholi salomatligini ta’minlash bo‘yicha tabobat maktablarining faoliyati // O‘zbekiston — 2030” strategiyasini amalga oshirish yo‘nalishlari va istiqbollari yoshlar nigohida» mavzusidagi respublika ilmiy amaliy konferensiya. 208-211-b.
31. Kenjayev S.N. Tibet va Buddaviylik dini vakillarining: Amir Temurning Χitoy (min) yurishidagi ishtiroki // “Oliy ta'lim muassasalarida harbiy-vatanparvarlik tarbiyasini rivojlantirishda zamonaviy yondashuvlar: muammo va yechimlar" mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjuman 1-2 sho‘ba materiallari. 2026-y. 351-358-b.
32. Kenjayev S.N. Amir Temur mahkamachilik faoliyatida diniy ulamolar faoliyati // “Amir Temur merosi - milliy g‘urur va ma'naviy kuch Manbai” mavzusidagi mintaqaviy ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. Navoiy, 2026.320 b. (103-105)
33. Kenjayev S.N. Harnessing exosomes for biomarker development and therapy in hepatitis virus infection // Clinica Chimica Acta.journal homepage: www.elsevier.com/locate/cca 1-16 B.
34. Kenjayev S.N. Principles of religious tolerance during the Temurid empire // Inter Study ISSN 3030-9575 (online) Scientific-theoretical and methodological journal 2026, volume 2, issue 3. 84-90-b.
35. Kenjayev S.N. Relations between representatives of different religions in the Temurid empire: the example of christianity // European science international conference: Analysis of modern science and innovation https://esiconf.org/index.php/AMSI/article/view/8306. 373-375-b.
36. Kenjayev S.N. The Principles of tolerance toward christian denominations in Amir Temur's religious policy // European science international conference: modern problems in education and their scientific solutions https://esiconf.org/index.php/MRIATS/article/view/8308 307-309-b.
37. Kenjayev S.N. Transformation of local beliefs and shamanic rituals during the Timurid period // European science international conference:studying the progress of science and its shortcomings https://esiconf.org/index.php/SPOFS/article/view/8310 231-233-b.
