JIGAR KASALLIKLARI BILAN BOG‘LIQ O‘LIM KO‘RSATKICHLARI VA JIGAR TRANSPLANTATSIYASIGA KIRISH IMKONIYATLARINING O‘ZBEKISTON VILOYATLARI KESIMIDAGI TAHLILI
Keywords:
jigar kasalliklari, jigar transplantatsiyasi, o‘lim ko‘rsatkichi, hududiy tafovut, gepatologiya.Abstract
Dolzarbligi: jigar kasalliklari butun dunyoda bo‘lgani kabi o‘zbekistonda ham nogironlik va o‘limning muhim sabablaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa, jigar sirrozi, virusli gepatitlar, alkogol bilan bog‘liq jigar shikastlanishi va gepatotsellyulyar karsinoma bilan kechuvchi holatlar jigar bilan bog‘liq o‘lim (liver-related mortality, lrm) ko‘rsatkichlarini oshirmoqda. Jigar transplantatsiyasi terminal bosqichdagi jigar kasalliklari uchun eng samarali davolash usullaridan biri bo‘lsa-da, unga kirish imkoniyatlari hududlar kesimida notekis bo‘lishi mumkin.
Maqsad: O‘zbekiston viloyatlarida jigar bilan bog‘liq o‘lim ko‘rsatkichlari va jigar transplantatsiyasiga kirish imkoniyatlari o‘rtasidagi ehtimoliy hududiy tafovutlarni tahlil qilish.
Material va usullar: 2018–2024 yillar oralig‘ida O‘zbekiston hududlari bo‘yicha jigar bilan bog‘liq o‘limlar, transplantatsiya xizmatlari, ijtimoiy-iqtisodiy va tibbiy infratuzilma omillari asosida retrospektiv, modellashtirilgan kohort tahlil o‘tkazildi. Tahlilda viloyatlar bo‘yicha jigar bilan bog‘liq o‘limlar soni, 100 000 aholiga nisbatan ko‘rsatkichlar, transplantatsiya markazlari mavjudligi, transplantatsiya soni va hududiy donor-resipient oqimlari baholandi.
Natijalar: tadqiqot natijalariga ko‘ra, o‘zbekistonda jigar bilan bog‘liq o‘lim ko‘rsatkichlari 2018–2024 yillar davomida oshish tendensiyasini ko‘rsatdi. O‘lim ko‘rsatkichlari viloyatlar kesimida sezilarli darajada farq qildi. Nisbatan yuqori lrm ko‘rsatkichlari qishloq aholisi ulushi yuqori, transplant markazlari mavjud bo‘lmagan yoki cheklangan hududlarda kuzatildi. Aksincha, yirik tibbiy markazlarga ega hududlarda transplantatsiya darajasi yuqoriroq va jigar bilan bog‘liq o‘lim darajasi nisbatan pastroq bo‘ldi.
Xulosa: O‘zbekiston hududlari kesimida jigar kasalliklari bilan bog‘liq o‘lim va jigar transplantatsiyasiga kirish imkoniyatlari o‘rtasida sezilarli hududiy tafovut mavjud. Ushbu holat jigar kasalliklarini erta aniqlash, hududiy gepatologik xizmatlarni kuchaytirish va transplantologik yordamni markazlashgan shakldan bosqichma-bosqich hududlashtirish zarurligini ko‘rsatadi.
References
1. Asriev bq, karimov mm, yusupov shr. O‘zbekistonda jigar kasalliklarining zamonaviy epidemiologik xususiyatlari. Tibbiyot va zamon. 2022;4(1):45–52.
2. Raximov aa, to‘rayev sa, islomov jj. Surunkali gepatit va jigar sirrozida erta diagnostika muammolari. O‘zbekiston terapevtik axborotnomasi. 2021;3(2):28–34.
3. Saidov nu, abdullayev fk. Gepatobiliar tizim kasalliklarida laborator va instrumental tashxisning o‘rni. Klinik tibbiyot masalalari. 2023;2(1):19–26.
4. Tursunov dm, axmedov ri. O‘zbekistonda organ transplantatsiyasi xizmatining rivojlanish bosqichlari. Toshkent tibbiyot akademiyasi axborotnomasi. 2022;5(3):63–69.
5. Mamatqulov bb, ergasheva nz. Jigar yetishmovchiligi bo‘lgan bemorlarda ixtisoslashgan yordamning hududiy muammolari. Biologiya va tibbiyot muammolari. 2023;6(148):112–118.
6. Nurmatov shk, qodirova ls. Gepatologik kasalliklar va ularning ijtimoiy-tibbiy ahamiyati. O‘zbekiston tibbiyot jurnali. 2020;7(4):37–43.
7. Xudoyberdiyev am, rasulova dm. Donorlik va transplantologiya: tashkiliy-huquqiy yondashuvlar. Sog‘liqni saqlashni boshqarish muammolari. 2021;2(6):55–61.
8. Rinella ns, charlton wr, reddy kr, mclean diaz m, charlton mr. Current burden of and geographic disparities in liver mortality and access to liver transplant. Jama netw open. 2024;7(10):e2439846.
9. Goldberg ds, newcomb c, gilroy r, et al. Increased distance to a liver transplant center is associated with higher mortality for patients with chronic liver failure. Clin gastroenterol hepatol. 2017;15(6):958–960.
10. Cotter tg, sandıkçı b, paul s, et al. Liver transplantation for alcoholic hepatitis in the united states: excellent outcomes with profound temporal and geographic variation in frequency. Am j transplant. 2021;21(3):1039–1055.
11. Ufere nn, serper m, kaplan a, et al. Financial burden following adult liver transplantation is common and associated with adverse recipient outcomes. Liver transpl. 2024;30(9):918–931.
12. Chyou d, karp s, shah mb, lynch r, goldberg dsa. A 6-month report on the impact of the acuity circles policy change. Liver transpl. 2021;27(5):756–759.
13. World health organization. Global health estimates: liver disease and cirrhosis mortality. Geneva: who; 2023.
14. European association for the study of the liver. Easl clinical practice guidelines on liver transplantation. J hepatol. 2024;80(2):401–455.
15. Centers for disease control and prevention. Underlying cause of death and liver disease mortality statistics. Atlanta: cdc; 2024.
