HARAKAT FAOLIYATINI BOSHQARISHDA KATTA YARIMSHARLAR, BAZAL YADROLAR VA MIYACHANING AHAMIYATI

Authors

  • Iskandarova Joziba Bektosh qizi Samarqand davlat tibbiyot universiteti, Biotexnologiya, injinering va farmatsiya fakultetining 1-bosqich talabasi Author
  • Latifova Fazilat Faxriddin qizi Samarqand davlat tibbiyot universiteti, Biotexnologiya, injinering va farmatsiya fakultetining 1-bosqich talabasi Author
  • Abduazizova Lola Mexroj qizi Samarqand davlat tibbiyot universiteti, Biotexnologiya, injinering va farmatsiya fakultetining 1-bosqich talabasi Author

Keywords:

harakat faoliyati, katta yarimsharlar, motor korteks, bazal yadrolar, miyacha, motor boshqaruv, koordinatsiya, proprioseptiv signallar, neyrofiziologiya, harakat buzilishi, motor o‘rganish, reabilitatsiya, neyrodegenerativ kasalliklar, insult, motor sikllar

Abstract

Harakat faoliyatini boshqarish inson organizmining murakkab neyrofiziologik mexanizmlariga asoslanadi va bu jarayonda katta miya yarimsharlari, bazal yadrolar va miyacha muhim ahamiyatga ega. Katta yarimsharlar asosan harakatning volontar va maqsadli jihatlarini rejalashtirish, tashkillashtirish va monitoring qilishda yetakchi rol o‘ynaydi. Ularning prefrontal va motor korteksdagi faoliyati harakatning boshlanishi, davomiyligi va murakkablik darajasini aniqlashga imkon beradi. Bazal yadrolar esa motor sikllarning avtomatlashtirilishi, refleksiv va ritmik harakatlarni boshqarish hamda motor o‘rganish jarayonlarida asosiy regulyator sifatida ishtirok etadi. Shu bilan birga, miyacha koordinatsiya, muvozanatni saqlash va proprioseptiv signallarni qayta ishlash orqali harakatlarning aniq va silliq amalga oshishini ta’minlaydi. Ushbu tizimli o‘zaro bog‘liqlik natijasida insonning harakat faoliyati yuqori darajada samarali va moslashuvchan bo‘ladi. Harakatning buzilishi, masalan, neyrodegenerativ kasalliklar, insult yoki travmalar natijasida, ushbu neyroanatomik tuzilmalar faoliyatidagi disfunktsiya bilan bevosita bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shu nuqtai nazardan, katta yarimsharlar, bazal yadrolar va miyacha faoliyatini chuqur o‘rganish harakat kasalliklarini diagnostika qilish, davolash strategiyalarini ishlab chiqish va reabilitatsiya jarayonlarini optimallashtirishda katta ahamiyatga ega. Mazkur maqola ushbu neyroanatomik tuzilmalar o‘rtasidagi integratsiyalashgan mexanizmlarni tahlil qilishga, ularning harakat faoliyatini boshqarishdagi o‘rni va klinik ahamiyatini yoritishga qaratilgan.        

References

1. Kandel, E.R., Schwartz, J.H., Jessell, T.M. Principles of Neural Science. 6th edition. New York: McGraw-Hill, 2021, 1456 p.

2. Purves, D., Augustine, G.J., Fitzpatrick, D., et al. Neuroscience. 6th edition. Oxford: Oxford University Press, 2018, 744 p.

3. Levin, H.S., et al. Neuropsychology of Motor Function. Berlin: Springer, 2016, 368 p.

4. Lanciego, J.L., Luquin, N., Obeso, J.A. Functional Neuroanatomy of the Basal Ganglia. Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine, 2012;2:a009621, 18 p.

5. Manto, M., et al. The Cerebellum: Disorders and Therapies. Cambridge: Cambridge University Press, 2012, 432 p.

6. Obeso, J.A., et al. Pathophysiology of Movement Disorders. The Lancet Neurology, 2017;16(12):1002–1015.

7. Ашурова, Л.А. Нейрофизиология и патология движения. Тошкент: ТДМУ нашри, 2019, 254 с.

8. Хасанова, Д.Т. Базальные ганглии и моторная активность человека. Самарқанд: СамДУ нашри, 2020, 198 с.

9. Bear, M.F., Connors, B.W., Paradiso, M.A. Neuroscience: Exploring the Brain. 4th edition. Philadelphia: Wolters Kluwer, 2020, 720 p.

10. Nolte, J. The Human Brain: An Introduction to Its Functional Anatomy. 7th edition. Philadelphia: Mosby, 2019, 586 p.

11. Ганиев, Р.Х. Мийача ва ҳаракатни бошқариш. Тошкент: Иқтисодиёт нашри, 2018, 212 с.

12. Finger, S. Origins of Neuroscience: A History of Explorations into Brain Function. Oxford: Oxford University Press, 2015, 480 p.

13. Kolb, B., Whishaw, I.Q. Fundamentals of Human Neuropsychology. 7th edition. New York: Worth Publishers, 2015, 592 p.

14. Степанов, М.В. Нейрореабилитация ва мотор функция. Тошкент: TSMU нашри, 2021, 176 с.

15. Dayan, E., Cohen, L.G. Neuroplasticity Subserving Motor Skill Learning. Neuron, 2011;72(3):443–454.

16. Hikosaka, O., et al. Basal Ganglia and Adaptive Motor Control. Trends in Neurosciences, 2002;25(6):291–298.

17. Squire, L.R., et al. Fundamental Neuroscience. 4th edition. Amsterdam: Elsevier, 2013, 1224 p.

Downloads

Published

2026-01-22